Bệnh rụng lá mùa mưa trên cây cao su tại Tây nguyên: Thực trạng và yêu cầu cấp thiết nghiên cứu biện pháp quản lý tổng hợp

VRG – Bệnh rụng lá mùa mưa đang là một trong những vấn đề dịch hại đáng quan tâm đối với các vườn cây cao su tại khu vực Tây Nguyên, ảnh hưởng đến sinh trưởng, năng suất và hiệu quả sản xuất của các đơn vị. Trước yêu cầu cấp thiết phải nhận diện đầy đủ thực trạng, xác định nguyên nhân và tìm kiếm giải pháp kiểm soát bệnh một cách căn cơ, bài viết của TS. Nguyễn Đôn Hiệu, Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam, tập trung phân tích tình hình bệnh rụng lá mùa mưa tại Tây Nguyên, đồng thời đặt ra yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu, xây dựng các biện pháp quản lý tổng hợp, phù hợp với điều kiện sinh thái và thực tiễn sản xuất của vùng.

Bệnh rụng lá mùa mưa – thách thức thường niên đối với sản xuất cao su tại Tây Nguyên

Bộ lá giữ vai trò quan trọng trong quang hợp, sinh trưởng và tạo năng suất mủ. Rụng lá kéo dài, nhất là khi lá còn xanh, làm giảm khả năng sinh trưởng, ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả khai thác. Tại Tây Nguyên, bệnh rụng lá mùa mưa (RLMM) thường xuất hiện từ tháng 7 đến cuối mùa mưa và tái diễn qua nhiều năm, với mức độ khác nhau giữa các vùng và vườn cây.

Bệnh chủ yếu liên quan đến các loài Phytophthora như P. palmivora, P. meadii và P. botryosa. Tác nhân bệnh hình thành bào tử động có khả năng di chuyển trong nước; do đó, mưa kéo dài và độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh phát sinh, lây lan (Erwin & Ribeiro, 1996; Drenth & Sendall, 2001).

Theo các nghiên cứu và báo cáo chuyên ngành, bệnh có thể gây rụng 50 – 90% bộ lá, làm giảm năng suất mủ khoảng 15 – 50%; trường hợp nặng có thể phải tạm ngừng khai thác trong thời gian dài (Krishman và ctv., 2019; Jacob và ctv., 2006; IRR, 2015; Che & Wastie, 1980). Rụng lá nặng kéo dài còn làm cây chậm phục hồi, tăng nhu cầu chăm sóc và có nguy cơ suy kiệt nếu bệnh tái diễn qua nhiều mùa mưa.

Theo số liệu tổng hợp của VRG, diện tích cao su nhiễm RLMM tại Tây Nguyên tăng từ 6.145 ha năm 2023 lên hơn 15.689 ha năm 2024 và ước tính trên 21.500 ha năm 2025. Đến ngày 9/9/2026, diện tích nhiễm được ghi nhận là 19.777 ha trên tổng số 36.217 ha cao su kinh doanh được thống kê.

Công tác phòng trừ bệnh gặp khó khăn do mưa kéo dài hạn chế thời gian xử lý, thuốc dễ bị rửa trôi; diện tích vườn cây lớn, tán cao và mức độ nhiễm không đồng đều. Việc quản lý hiện nay chủ yếu dựa vào theo dõi và xử lý biện pháp phụ trợ sau khi bệnh gây hại.

Với mức độ thiệt hại và nguy cơ tái diễn qua các mùa mưa, không thể tiếp tục xem RLMM là vấn đề phải chấp nhận trong sản xuất. Cần sớm nghiên cứu một cách hệ thống nhằm làm rõ quy luật phát sinh, phát triển của bệnh; xác định vai trò của điều kiện thời tiết, đặc điểm vườn cây và dòng vô tính; đồng thời xây dựng các giải pháp giám sát, dự báo nguy cơ và quản lý bệnh phù hợp với điều kiện sản xuất. Đây là vấn đề cần sự phối hợp giữa VRG, các công ty cao su và Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam.

Thực trạng bệnh rụng lá mùa mưa tại một số công ty cao su ở Tây Nguyên

Diện tích và tỷ lệ nhiễm qua các năm

Số liệu của Công ty Cao su Chư Sê, Sa Thầy và Chư Mom Ray cho thấy bệnh RLMM tái diễn qua các năm, nhưng diện tích và tỷ lệ nhiễm biến động khác nhau giữa các đơn vị.

Giai đoạn 2023 – 2025, tại Chư Sê, diện tích nhiễm được báo cáo tăng từ 1.047,63 ha năm 2024 lên 2.431,62 ha năm 2025, tương ứng tỷ lệ nhiễm tăng từ 39,8% lên 79,4%. Tại Sa Thầy, diện tích nhiễm tăng từ 1.336,87 ha năm 2023 lên 3.128,34 ha năm 2024, sau đó giảm còn 1.219,71 ha năm 2025. Tại Chư Mom Ray, diện tích nhiễm lần lượt là 4.702,93 ha, 2.064,10 ha và 2.126,10 ha trong các năm 2023, 2024 và 2025.

Theo báo cáo cập nhật từ ngày 7 đến 9/9/2026, diện tích nhiễm tại Chư Sê (sau sáp nhập với Mang Yang), Sa Thầy và Chư Mom Ray lần lượt là 5.590,03 ha, 2.227,23 ha và 3.072,90 ha. Tỷ lệ nhiễm tương ứng là 71,9%, 42,2% và 59,8%.

Mức độ bệnh và tình hình năm 2026

Số liệu năm 2025 cho thấy tại Chư Sê, diện tích nhiễm nặng và rất nặng là 2.108,07 ha, chiếm khoảng 86,7% diện tích nhiễm. Tại Sa Thầy, diện tích nhiễm nặng là 807,18 ha, tương đương khoảng 66,2%. Trong khi đó, Chư Mom Ray ghi nhận 476,30 ha nhiễm nặng, chiếm khoảng 22,4%. Sự khác biệt này cho thấy mức độ gây hại có thể thay đổi đáng kể giữa các công ty, ngay cả khi cùng chịu tác động của bệnh trong một mùa mưa.

Số liệu phân cấp bệnh cập nhật năm 2026 tiếp tục thể hiện sự khác biệt giữa các đơn vị. Tại Chư Sê, diện tích cấp 5 là 2.636,70 ha; tại Sa Thầy, diện tích tập trung ở cấp 3 và cấp 4, lần lượt là 1.127,86 ha và 1.099,37 ha; tại Chư Mom Ray, diện tích cấp 1 và cấp 2 lần lượt là 1.142,56 ha và 998,78 ha.

Diện tích nhiễm RLMM theo cấp bệnh tại ba công ty năm 2026 (ha):

Sự khác biệt về cấp bệnh giữa các công ty cho thấy cần nghiên cứu các yếu tố chi phối mức độ gây hại, bao gồm diễn biến thời tiết, điều kiện vườn cây, tuổi cây, dòng vô tính và biện pháp quản lý đang áp dụng. Đây cũng là cơ sở để phân vùng nguy cơ và lựa chọn giải pháp can thiệp phù hợp, thay vì áp dụng một quy trình xử lý giống nhau cho toàn bộ diện tích.

Ghi nhận bước đầu về diễn biến bệnh và điều kiện thời tiết năm 2026

Tại Trạm thực nghiệm Cao su Tây Nguyên, từ ngày 15/5 đến 18/9/2026, tổng lượng mưa ghi nhận là 2.154 mm trong 57 ngày mưa. Riêng tháng 8 có lượng mưa 1.031 mm với 29 ngày mưa. Bệnh RLMM xuất hiện ngày 12/8, phát triển mạnh trong khoảng 18 – 28/8; diện tích ghi nhận bị bệnh tăng từ khoảng 6,2 ha ngày 18/8 lên 42,53 ha ngày 28/8.

Các ghi nhận bước đầu cho thấy diễn biến bệnh trùng hợp về thời gian với giai đoạn mưa tập trung, đặc biệt trong tháng 8 và đầu tháng 9. Một số lô có tỷ lệ rụng lá từ 80 – 100%; mức độ rụng lá cũng khác nhau giữa các lô trồng. Tuy nhiên, những quan sát này chưa đủ cơ sở để kết luận quan hệ nhân quả giữa lượng mưa và mức độ bệnh, hoặc xác định tính mẫn cảm riêng của từng dòng vô tính. Cần tiếp tục theo dõi qua nhiều mùa mưa, kết hợp dữ liệu khí tượng, tình trạng bộ lá, đặc điểm lô trồng và kết quả phân tích tác nhân gây bệnh để có kết luận đáng tin cậy.

Nguy cơ suy giảm năng suất và sản lượng mủ

Để hình dung quy mô tác động đến năng suất và sản lượng mủ trong điều kiện sản xuất tại ba công ty, có thể ước tính theo các kịch bản giả định, phép tính ước lượng chỉ xem xét diện tích nhiễm từ cấp 3 trở lên. Theo số liệu cập nhật năm 2026, tổng diện tích thuộc nhóm này tại Chư Sê, Sa Thầy và Chư Mom Ray là 7.929,20 ha. Với năng suất bình quân làm cơ sở tính toán là 1.800 kg mủ quy khô/ha/năm, giả định mức giảm năng suất lần lượt là 5%, 10% và 15%, sản lượng mủ có thể giảm tương ứng:

Ước tính sản lượng mủ giảm trên diện tích nhiễm bệnh từ cấp 3 trở lên:

Theo các kịch bản trên, khi giả định năng suất chỉ giảm 5%, sản lượng mủ có thể giảm khoảng 714 tấn/năm trên diện tích nhiễm bệnh từ cấp 3 trở lên tại Chư Sê, Sa Thầy và Chư Mom Ray. Nếu mức giảm năng suất là 10% hoặc 15%, sản lượng giảm ước tính tương ứng khoảng 1.427 tấn và 2.141 tấn/năm.

Đây là kết quả mô phỏng nhằm minh họa quy mô tác động tiềm tàng, không phải sản lượng thực tế đã mất do bệnh. Phép tính giả định cùng một tỷ lệ giảm năng suất bình quân trên toàn bộ diện tích nhiễm từ cấp 3 trở lên, chưa phân biệt mức độ rụng lá trong từng cấp bệnh, tuổi cây, tình trạng khai thác và khả năng phục hồi bộ lá. Thiệt hại thực tế cần được xác định thông qua theo dõi năng suất tại các lô bị bệnh và các lô đối chứng có điều kiện tương đồng.

Dù còn cần được kiểm chứng bằng số liệu sản xuất, phép ước tính giả định cho thấy RLMM có khả năng tạo ra tổn thất đáng kể nếu không được quản lý hiệu quả. Vì vậy, nghiên cứu không chỉ nhằm giảm tỷ lệ rụng lá mà còn cần hướng đến bảo vệ năng suất, rút ngắn thời gian phục hồi và duy trì hiệu quả khai thác của vườn cây.

Yêu cầu nghiên cứu và phối hợp triển khai trong toàn ngành

Thực tiễn sản xuất cho thấy cần chuyển từ tâm thế chấp nhận thiệt hại do bệnh sang quản lý chủ động dựa trên dự báo nguy cơ và ngưỡng hành động. Nghiên cứu cần tập trung vào bốn nhóm nội dung chính:

1. Nghiên cứu dịch tễ học: Làm rõ tác nhân gây bệnh, quy luật phát sinh và phát triển; xác định mối liên hệ giữa điều kiện thời tiết, đặc điểm vườn cây và diễn biến bệnh.
2. Đánh giá phản ứng của dòng vô tính: Theo dõi mức độ nhiễm, khả năng rụng lá và phục hồi bộ lá của các dòng vô tính trong những điều kiện khác nhau; từng bước xác định cơ sở khoa học phục vụ bố trí cơ cấu giống.
3. Hoàn thiện giải pháp quản lý tổng hợp: Thử nghiệm các biện pháp phòng bệnh, xử lý theo vùng nguy cơ, phục hồi vườn cây sau rụng lá và điều chỉnh khai thác phù hợp. Các giải pháp cần được đánh giá về hiệu quả kỹ thuật, kinh tế và khả năng áp dụng trên diện rộng.
4. Xây dựng hệ thống giám sát và dự báo: Kết hợp dữ liệu khí tượng, điều tra đồng ruộng và các công nghệ phù hợp để theo dõi diễn biến bệnh, xác định thời điểm và phạm vi can thiệp; từng bước hình thành công cụ hỗ trợ quyết định cho công tác quản lý sản xuất.

Để triển khai hiệu quả, cần xác định rõ vai trò phối hợp: Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam chủ trì nghiên cứu, thiết kế thí nghiệm, phân tích kết quả và hoàn thiện quy trình kỹ thuật; các công ty cao su phối hợp cung cấp dữ liệu, đặt hàng nghiên cứu, bố trí nguồn lực, bố trí diện tích khảo nghiệm, tổ chức theo dõi và đánh giá giải pháp trong điều kiện sản xuất; VRG định hướng, thúc đẩy ứng dụng kết quả vào thực tiễn.

RLMM là vấn đề có tính tái diễn, ảnh hưởng trực tiếp đến quản lý vườn cây và hiệu quả sản xuất cao su tại Tây Nguyên. Quy mô diện tích nhiễm trong những năm gần đây, cùng với mức độ gây hại khác nhau giữa các đơn vị, cho thấy việc nghiên cứu cần được triển khai liên tục, có trọng tâm và gắn chặt với yêu cầu sản xuất. Sự quan tâm của lãnh đạo VRG, sự phối hợp chủ động của các công ty và năng lực nghiên cứu của Viện là những điều kiện quan trọng để xây dựng giải pháp quản lý bệnh có cơ sở khoa học, khả thi và có thể chuyển giao trên diện rộng.

NGUYỄN ĐÔN HIỆU – VIỆN NGHIÊN CỨU CAO SU VIỆT NAM

Nguồn: VRG News – Xem bài gốc